Çətin mövzu, aydın izah

Məqsəd

Çətin bir İKT mövzusunu aydın və sadə izah edə bilərsinizmi?

Müsabiqənin və kolleksiyanın Azərbaycan dilindəki adı Çətin mövzu, aydın izah-dır. İngilis dilində bu ad Complex Topics, Clear Explanations kimi yazılır. Hər iki adın yekun yazılışı, platformanın adı və keyfiyyət nişanı hələ təsdiqlənməlidir; o vaxta qədər bütün açıq mətnlər eyni cüt addan istifadə etməlidir.

DAAB bir-birini tamamlayan iki nəticə istəyir: müəllifləri həvəsləndirən müsabiqə və seçilmiş materialları sonradan da əlçatan saxlayan açıq rəqəmsal kolleksiya. Uğur yalnız qaliblərin müəyyənləşdirilməsi deyil. Öyrənənlərin və müəllimlərin izahlardan sonra da istifadə edə bilməsidir.

Ehtiyac konkretidir. Bəzi müasir İKT mövzularının Azərbaycan dilində aydın, sistemli izahı məhduddur. Mövcud mətnlər həddən artıq nəzəri, nümunəsiz və ya köhnəlmiş ola bilər. Elanından əvvəl keçiriləcək qısa açıq sorğu bu ehtiyacı konkret mövzulara çevirməlidir.

Sadə izah elmi dəqiqliyi azaltmamalıdır. Müəllif termini izah etməli, məntiqi ardıcıllığı saxlamalı, uyğun nümunələr verməli və seçilmiş auditoriyanın ilkin biliklərini nəzərə almalıdır. Ağır akademik üslub, çoxsaylı terminlər və bahalı vizual tərtibat öz-özlüyündə üstünlük deyil. Qeyri-rəsmi “nənə testi” sahə üzrə mütəxəssis olmayan savadlı şəxsin əsas ideyanı anlayıb-anlamadığını yoxlamaq üçün bir fikir kimi qalır. Bu, formal meyar deyil. Magistrlər, doktorantlar və mütəxəssislər üçün yazılmış iş həmin səviyyəyə uyğun qiymətləndirilməlidir.

Planlaşdırılan sorğu sualı belədir: “İnformatika və İKT sahəsində hansı mövzunu başa düşməkdə ən çox çətinlik çəkirsiniz?” Sorğuda iştirak müsabiqəyə girmək üçün məcburi olmayacaq. Elanla birlikdə istifadə oluna bilən çağırışlar: “Biliyini paylaş, izin qalsın” və “Share your knowledge. Leave a mark.”

İşçi plan. Sorğunun mətni, tarixləri və yekun rəsmi adlar elanda təsdiqlənəcək.

Kimlər?

Müəllimlər, alimlər, İKT mütəxəssisləri və tələbələr

İlk ilin modeli universitet və məktəb müəllimlərinə, alim və tədqiqatçılara, proqramçılara, mühəndislərə, verilənlər elmi və kibertəhlükəsizlik mütəxəssislərinə, İKT şirkətlərinin əməkdaşlarına, müstəqil ekspertlərə, magistrlərə, doktorantlara və tələbələrə açıqdır. Azərbaycan diasporunda çalışan mütəxəssislər də dəvətlidir. Vəzifə, elmi ad və yaş əsas meyar deyil. Əsas olan izahın keyfiyyətidir.

İlk il Azərbaycan və diaspora auditoriyasına yönəlir. Vətəndaşlıq, yaşayış yeri və minimum yaş hələ qərarlaşdırılmayıb; bunlar rəsmi elanda yazılacaq.

İş fərdi, yaxud tövsiyə olunan 2–3 nəfərlik komanda şəklində təqdim edilə bilər — məsələn, müəllim və proqramçı, professor və doktorant, mühəndis və dizayner. İki-üç nəfərin sərt limit olub-olmaması, bir müəllifin neçə iş verə bilməsi, komanda təmsilçisi və mükafatın bölgüsü hələ açıqdır. İşçi üstünlük ayrı iştirakçı kateqoriyaları yox, vahid müsabiqə və istəyə bağlı “Ən yaxşı gənc müəllif” nominasiyasıdır.

Material Azərbaycan və ya ingilis dilində hazırlana bilər. Hər iki dil qəbul olunur. İşçi sənəd ilk mərhələnin əsas dili kimi Azərbaycan dilini təklif edir; qəbul edilmiş Azərbaycan terminlərinə üstünlük verilməli, lazım gəldikdə ingiliscə qarşılığı ilk istifadədə mötərizədə göstərilməlidir. Sonradan ingilis və ya rus dilinə tərcümə inkişaf istiqamətidir, hər iş üçün vəd deyil.

Müəllif konkret hədəf auditoriyasını göstərməlidir. Nəzərdə tutulan qruplar: təxminən 14–18 yaşlı məktəblilər və bakalavr tələbələri; magistrlər, doktorantlar və mövzunu dərinləşdirən mütəxəssislər; İKT-yə yeni başlayanlar və ixtisasını dəyişənlər; məktəb və universitet müəllimləri. Səviyyə, terminlər, nümunələr və izah tempi bu seçimə uyğun olmalıdır. İlkin biliklərin və öyrənmə nəticələrinin yazılması redaksiya tövsiyəsidir, təsdiqlənmiş qayda deyil. Məktəblilər auditoriyadır. Onların müəllif kimi iştirakı hələ həll olunmayıb.

İşçi planda həll olunub: fərdi və tövsiyə olunan 2–3 nəfərlik komanda. Yaş, yaşayış yeri və məktəbli müəllifliyi rəsmi elanda yazılacaq.

Mövzular

Üstünlük öyrənilməsi çətin, elmi və ya praktik əhəmiyyəti yüksək, Azərbaycan dilində keyfiyyətli izahı az olan mövzulara verilir. Mövcud resursların həddən artıq nəzəri olması, tələbə və müəllimlərin davamlı çətinlik bildirməsi, texnologiyanın yeni və perspektivli olması da əsaslandırmadır. “Python nədir?” və “Excel necə işləyir?” kimi ümumi giriş mövzuları əsas prioritet deyil. Populyarlıq təkbaşına bəs etmir; iş minlərlə sadə girişi təkrarlamaq yox, konkret öyrənmə çətinliyinə cavab verməlidir.

İstiqamətlər oxumağı asanlaşdırmaq üçündür. Siyahını bağlamır:

• Proqramlaşdırma və nəzəri əsaslar — proqramlaşdırma, alqoritmlər, verilənlər strukturları, nəzəri informatika, hesablama riyaziyyatı və proqram mühəndisliyi;
• Süni intellekt və verilənlər — süni intellekt, maşın öyrənməsi, generativ süni intellekt, verilənlər elmi və böyük verilənlər;
• Sistemlər və infrastruktur — şəbəkələr, əməliyyat sistemləri, verilənlər bazaları, bulud və kompüter arxitekturası;
• Təhlükəsizlik və qarşılıqlı əlaqə — kibertəhlükəsizlik və insan–kompüter qarşılıqlı əlaqəsi;
• İnkişaf edən texnologiyalar — kvant hesablamaları, robototexnika, əşyaların interneti, blokçeyn və digər yeni İKT sahələri.

Elmi Komitə prioritet istiqamətlər və nümunə mövzular dərc edə bilər. İştirakçı həmin siyahıdan seçə, yaxud əsaslandırılmış öz mövzusunu təklif edə bilər. “Ən çox izaha ehtiyac duyulan 50 İT mövzusu” kimi rəqəm nümunədir, məcburi say deyil. Mövzunun əvvəlcədən təsdiqlənib-təsdiqlənməyəcəyi və cavab müddəti hələ qərarlaşdırılmayıb.

Mövzu siyahısı, təsdiq addımı və sorğu tarixləri rəsmi elanda açıqlanacaq.

Nə təqdim edilir?

Mövzunu ən yaxşı izah edən bir format və ya birləşmə

Həqiqətən çətin bir İKT mövzusunu izah edən iş təqdim edin. Qəbul olunan formatlara tədris məqaləsi, videomühazirə, slayd təqdimatı, tədris paketi, tədris cizgi filmi, animasiya, komiks, infoqrafika və interaktiv tədris materialları daxildir. İştirakçı bir format seçə, yaxud bir neçəsini birləşdirə bilər; yanaşma mövzunu hədəf auditoriyaya ən yaxşı izah edən üsul olmalıdır. Aşağıdakı həcmlər işçi sənəddəki tövsiyələrdir. Təsdiqlənmiş minimum və ya maksimum hədd deyil.

Tədris paketi mətn, slayd, video, cizgi filmi, animasiya, komiks, infoqrafika, kod, tapşırıq və interaktiv nümunələri birləşdirə bilər. Onun həcmi ayrıca razılaşdırılmalıdır. Bunu bütün formatların eyni vaxtda tələb olunduğu kimi oxumayın. Bir formatda yüksək keyfiyyətli iş sonradan müəlliflə birlikdə paketə çevrilə bilər.

Mövzuya uyğun dəyişdirilə bilən quruluş: mövzu və əsas anlayışlar; həll edilən problem və əhəmiyyəti; əsas ideya və işləmə prinsipi; sadə, mərhələli nümunə; real tətbiq; ən çox edilən səhvlər; nəticələr; etibarlı əlavə mənbələr. Mövzunun tam əhatəsi bütün alt sahələri sadalamaq deyil, seçilmiş auditoriya üçün əsas sualları cavablandırmaqdır. Sxem, vizual material və kod izahı tamamlamalıdır.

Müəllif faktların, texniki izahların və nümunələrin düzgünlüyünə cavabdehdir. Şəxsi fikir elmi faktdan ayrılmalıdır. Vacib elmi, texniki və statistik məlumatlar üçün mənbə lazımdır — üstünlük elmi məqalələrə, akademik kitablara, standartlara, universitet resurslarına, rəsmi texniki sənədlərə və etibarlı təşkilat materiallarınadır. Fayl uzantıları, maksimum ölçü, video təsviri, subtitr və yükləmə üsulu hələ müəyyən edilməyib; bunlar ayrıca texniki qeyddə olacaq.

Tövsiyə olunan həcmlər və format siyahısı rəsmi elan çıxana qədər dərc olunmuş qayda deyil.

Əsas meyar

Çətin mövzunun sadə, aydın və elmi cəhətdən düzgün izahı

Dəqiqliksiz sadəlik keçmir. Anlaşıqlı olmayan dəqiqlik də keçmir. Ciddi faktiki səhv yüksək ümumi balla ört-basdır edilə bilməz. Ağır termin çoxluğu üstünlük deyil.

Bu əsas prinsiplər bütün formatlara eyni qaydada şamil olunur: elmi dəqiqlik, aydınlıq, məntiqi quruluş, auditoriyaya uyğunluq və tədris dəyəri. Vizual cəlbedicilik anlayışı dəstəkləməlidir, işi yalnız bəzəməməlidir.

Təklif olunan işçi bal vərəqi 100 baldır. Hər meyar üzrə zəif, qənaətbəxş və yüksək nəticəni fərqləndirən qısa təsvirlər hələ yazılmalıdır ki, müxtəlif ekspertlər eyni şkalanı eyni mənada işlətsin.

Bu cədvəl təklif olunan işçi modeldir, dərc olunmuş qayda deyil.

İşlər necə qiymətləndiriləcək

Planlaşdırılan yol texniki yoxlama, ekspert rəyi, qısa siyahı, final çıxışı və ayrıca auditoriya mükafatıdır. Bunların heç biri hələ kilidlənmiş əsasnamə deyil.

• Əvvəlcə texniki yoxlama. Sənədlərin tamlığı, format, mövzu uyğunluğu, mənbələr, müəlliflik və süni intellekt bəyanatları, plagiat riski bal verilməzdən əvvəl yoxlanılır.
• Ən azı iki ekspert. İkili baxış nəzərdə tutulur: mövzu eksperti elmi və texniki düzgünlüyə, tədris və ya kommunikasiya eksperti isə aydınlığa və auditoriyaya uyğunluğa baxır. Ballar əvvəlcə ayrı-ayrı verilməli, sonra elan edilmiş qayda ilə birləşdirilməlidir.
• Qısa siyahı. Təxminən 10–15 iş finala dəvət oluna bilər. Hər finalçıya 10 dəqiqə təqdimat və 5 dəqiqə sual-cavab, canlı və ya onlayn. Hazırlanmış material səhnə çıxışından daha çox çəki daşımalıdır.
• Balların birləşdirilməsi. Təklif olunan formula ekspert balının 70 faizi plus finalın 30 faizidir, lakin hər iki hissənin özü 100 ballıq şkalada hesablanması şərtilə. İlk mərhələ ballarının necə birləşdiriləcəyi, finalın hansı meyarlarla qiymətləndiriləcəyi, bərabər bal və kəskin fikir ayrılığı hələ qaydaya salınmayıb. Bunlar olmadan 70/30 tam qiymətləndirmə üsulu sayılmır.
• Auditoriya mükafatı. Auditoriya səsverməsi olarsa, o yalnız ayrıca “Auditoriya seçimi” tanımasını həll etməlidir. I, II və III yeri o müəyyən etməməlidir. Səsvermə üsulu və təkrar səsə qarşı tədbirlər əvvəlcədən elan olunmalıdır.
• Münsiflər. 5–7 nəfərlik heyət təklif olunur; tərkibdə iki universitet alimi, sənaye nümayəndəsi, təcrübəli müəllim, təhsil metodikası və ya elm kommunikasiyası mütəxəssisi, gənc mütəxəssis və zərurət olduqda tələbə nümayəndəsi ola bilər. Münsif müəllifin yaxın qohumu, bilavasitə müəllimi və ya əməkdaşıdırsa, işdə özü iştirak edibsə, yaxud şəxsi və ya maliyyə marağı varsa, bunu bəyan etməli və həmin işdən çəkilməlidir.

Münsiflərin adları, dəqiq çəkilər və finalın keçirilib-keçirilməyəcəyi rəsmi elanda təsdiqlənəcək.

Nəticə

Seçilmiş işlərin DAAB platformasında paylaşılması

Əsas və uzunömürlü nəticə işin müəllifin adı ilə DAAB-ın Çətin mövzu, aydın izah kolleksiyasında yayımlanmasıdır. Seçilmiş materiallar dərcdən əvvəl elmi və dil redaktəsindən, dizayn və texniki uyğunlaşdırmadan keçə bilər. Müəllifin elmi mövqeyi təhrif edilməməli, mühüm dəyişikliklər əvvəlcə razılaşdırılmalıdır.

Ən yaxşı işlər həm də mükafatlandırılacaq. Məbləğlər və əlavə nominasiyalar rəsmi elanda açıqlanacaq. Daxili layihə sənədlərindəki avro rəqəmlərini təsdiqlənmiş mükafat hesab etməyin. Ən yaxşı videomühazirə, ən innovativ təqdimat və ya ən yaxşı gənc müəllif kimi nominasiyalar seçimdir; işçi tövsiyə ilk ildə siyahını qısa saxlamaqdır.

Birinci üçlükdə olmasa belə, keyfiyyət həddini keçən iş də seçilə bilər. Bu tanınma üçün təklif olunan ad “DAAB Selected Lecture”-dir; rəsmi yazılış hələ təsdiqlənməlidir. İşçi sənəddəki təklif olunan minimumlar: ümumi 80/100, elmi düzgünlük ən azı 16/20, aydın izah ən azı 20/25, əhəmiyyətli plagiatın olmaması, mənbələrin göstərilməsi, hüquqlara uyğunluq və tələb olunan düzəlişlərin tamamlanması. Kritik elmi nöqsan ümumi baldan asılı olmayaraq bu statusu bağlamalıdır. Bu hədlərin ilkin baxışa, yekun bala, yoxsa redaktədən sonrakı təkrar qiymətləndirməyə tətbiqi hələ həll olunmayıb.

Mükafat məbləğləri, nominasiya siyahısı və keyfiyyət nişanının adı rəsmi elanda olacaq.

Necə müraciət etməli

İştirakçı üçün planlaşdırılan yol belədir: qaydaları oxumaq; mövzu və auditoriyanı seçmək; qeydiyyat; işi hazırlamaq; faylları və bəyanatları təqdim etmək; texniki yoxlama və ekspert rəyindən keçmək; dəvət olunarsa, final çıxışı; dərcə seçilərsə, redaktə və ayrıca yayım razılaşmasından sonra platformaya yerləşdirmə.

Dəstək üçün iki onlayn seminar planlaşdırılır: “Yaxşı mühazirə necə hazırlanır?” və “Mürəkkəb mövzunu necə sadə izah etməli?” Nümunə material və tez-tez verilən suallar səhifəsi də ola bilər. Şəxsi məlumatlar yalnız müsabiqənin təşkili üçün istifadə olunmalıdır. Əlaqə məlumatlarının sponsorlara və ya başqa üçüncü tərəflərə verilməsi ayrıca razılıq tələb edir.

Hələ onlayn forma yoxdur. Rəsmi elan forma açana qədər info@daab-waas.com ünvanına, mövzu sətrində DAAB Çətin mövzu, aydın izah yazaraq müraciət edin.

Sonrakı formanın soruşacağı ehtimal olunan məlumatları məktubda göstərin:

• ad, ölkə və şəhər, iş yeri və ya vəzifə, e-poçt və qısa tərcümeyi-hal;
• fərdi, yoxsa 2–3 nəfərlik komanda, bütün müəlliflərin adları və əsas əlaqə şəxsi;
• Azərbaycan və ya ingilis dili;
• başlıq, mövzu istiqaməti, hədəf auditoriya və səviyyə;
• format və fayllar, yaxud sabit keçid;
• qısa xülasə və əsas mənbələr;
• müəlliflik və süni intellekt bəyanatları — istifadə olunmayıb, məhdud, yoxsa əhəmiyyətli dərəcədə istifadə olunub və nə məqsədlə.

İlkin maraq məktubu hazır fayldan əvvəl göndərilə bilər. Tam müraciət üçün işin özü lazımdır. Gecikmiş müraciət, texniki nasazlıq və işin geri götürülməsi qaydaları hələ yazılmayıb.

E-poçt müvəqqəti kanaldır, yekun müraciət sistemi deyil. Hansı sahələrin məcburi olacağı hələ təsdiqlənməyib.

Yayım, etika və hüquqlar

Əsər üzərində müəlliflik hüququ sizdə qalır. İşin müsabiqəyə göndərilməsi DAAB-a onu oxumaq və qiymətləndirmək imkanı verir. Bu, hüququn ötürülməsi və yayım lisenziyası deyil. İş seçilərsə, ayrıca razılaşma bağlanacaq.

Nəzərdə tutulan yayım şərtləri bunlardır:

• müəlliflik hüququ müəllifdə qalır;
• DAAB-a işi daab-waas.com-da yerləşdirmək, müəllifləri göstərmək və təhsil məqsədilə paylaşmaq üçün qeyri-eksklüziv hüquq verilir;
• DAAB mətni yayımlamaq üçün dil, tərtibat və texniki formatı düzəldə bilər;
• mənanı dəyişən ixtisar, tərcümə və ya başqa ciddi redaktə əvvəlcə müəlliflərlə razılaşdırılacaq;
• müəlliflər daxil etdikləri şəkil, klip, sxem və kod nümunələri üzrə hüquqa malik olduqlarını təsdiq edirlər;
• platformada resursa baxmaq onu sərbəst təkrar istifadə etmək hüququ demək deyil. Təkrar istifadə, kommersiya istifadəsi və istinad qaydaları seçiləcək lisenziyada olacaq.

Müəllif işin özünə və ya komandasına məxsus olduğunu, üçüncü tərəfin mətni, şəkli, sxemi və kodunun qaydaya uyğun istifadə olunduğunu təsdiq etməlidir. Əhəmiyyətli plagiat, saxta məlumat, başqasının işini öz adına çıxarmaq, müəllif hüququnun pozulması, elmin qəsdən təhrifi, nifrət və ayrı-seçkilik, qanunsuz məzmun və məsuliyyətsiz təhlükəli texniki təlimat işçi sənəddə kənarlaşdırma əsaslarıdır. Ciddi plagiat sonradan aşkarlanarsa, mükafat və ya keyfiyyət statusu ləğv oluna bilər.

Süni intellekt açıqlanırsa və yoxlanılırsa, istifadəyə icazə var. Bu, avtomatik kənarlaşdırma səbəbi deyil. Alətlər struktur, dil, qrammatika, tərcümə, kod nümunələri və vizual material üçün kömək edə bilər. Müəllif aləti, məqsədi və istifadənin miqyasını bildirməli, hər fakta görə məsuliyyət daşımalıdır. Yoxlanılmamış avtomatik material orijinal və etibarlı sayılmamalıdır.

Apellyasiya, əgər olarsa, yalnız prosedur pozuntularına aid olacaq — akademik və ya peşəkar balın özünə yox. Təklif olunan müddət nəticələr elan olunduqdan sonra 5 iş günüdür; baxış ayrıca təyin olunmuş komissiya tərəfindən aparılmalıdır.

Bu, nəzərdə tutulan modeldir, imzalanmış müqavilə və ya hazır etika kodeksi deyil.